跳转至

\(\S 6\) 积性函数

定义

\(f(n)\) 是定义在正整数上的函数,若对于任意互素的正整数 \(m,n\)(即 \(\gcd(m,n)=1\)),均有

\[ f(mn)=f(m)f(n) \]

则称 \(f(n)\)积性函数

若上式对任意正整数 \(m,n\)(不要求互素)都成立,则称 \(f(n)\)完全积性函数

常见积性函数速查

函数 记号 定义 积性类型
单位函数 \(\varepsilon(n)\) \([n = 1]\) 完全积性
常数函数 \(\mathbf{1}(n)\) \(1\) 完全积性
恒等函数 \(\mathrm{id}(n)\) \(n\) 完全积性
幂函数 \(\mathrm{id}_k(n)\) \(n^k\) 完全积性
欧拉函数 \(\varphi(n)\) \(1 \sim n\) 中与 \(n\) 互质的个数 积性
莫比乌斯函数 \(\mu(n)\) 见莫比乌斯函数章节 积性
除数函数 \(\sigma_k(n)\) \(\sum_{d \mid n} d^k\) 积性
因子个数 \(d(n)\) \(\sigma_0(n)\) 积性
因子和 \(\sigma(n)\) \(\sigma_1(n)\) 积性

定理 1

\[ \begin{equation*} 若 f(n) 是积性函数(且不恒为零),则 f(1) = 1。 \end{equation*} \]

证明:取 \(m = n = 1\),由 \(\gcd(1, 1) = 1\) 及积性定义:

\[ f(1) = f(1 \cdot 1) = f(1) \cdot f(1) \]

\(f(1) = 0\),则对任意 \(n\)\(f(n) = f(n \cdot 1) = f(n) \cdot 0 = 0\)(平凡零函数)。排除此退化情形,故 \(f(1) = 1\)\(\square\)


定理 2:狄利克雷卷积保持积性

\[ \begin{equation*} 如果 f(n) 和 g(n) 是积性函数,那么 h(n) = (f * g)(n) = \sum_{d \mid n} f(d) g\!\left(\frac{n}{d}\right) 也是积性函数。 \end{equation*} \]

证明:设 \((m, n) = 1\),需要证明 \(h(mn) = h(m) h(n)\)

\[ \begin{aligned} h(mn) &= (f * g)(mn) = \sum_{d \mid mn} f(d) g\!\left(\frac{mn}{d}\right) \\ &= \sum_{t_1 \mid m,\; t_2 \mid n} f(t_1 t_2) \, g\!\left(\frac{mn}{t_1 t_2}\right) \quad \text{(因为 } (m,n)=1 \text{,} mn \text{ 的每个因子唯一分解为 } t_1 t_2 \text{)} \end{aligned} \]

由于 \((t_1, t_2) = 1\)\(f, g\) 是积性函数,所以 \(f(t_1 t_2) = f(t_1) f(t_2)\),同时:

\[ g\!\left(\frac{mn}{t_1 t_2}\right) = g\!\left(\frac{m}{t_1} \cdot \frac{n}{t_2}\right) = g\!\left(\frac{m}{t_1}\right) g\!\left(\frac{n}{t_2}\right) \quad \left(\text{注意 } \left(\frac{m}{t_1}, \frac{n}{t_2}\right) = 1\right) \]

代入得:

\[ \begin{aligned} h(mn) &= \sum_{t_1 \mid m,\; t_2 \mid n} f(t_1) f(t_2) \cdot g\!\left(\frac{m}{t_1}\right) g\!\left(\frac{n}{t_2}\right) \\ &= \left(\sum_{t_1 \mid m} f(t_1) g\!\left(\frac{m}{t_1}\right)\right) \cdot \left(\sum_{t_2 \mid n} f(t_2) g\!\left(\frac{n}{t_2}\right)\right) \\ &= h(m) \cdot h(n) \end{aligned} \]

\(h(n)\) 是积性函数。\(\square\)


定理 3:狄利克雷卷积的逆元定理

如果 \(g(n)\)\(h(n) = (f * g)(n)\) 都是积性函数,则 \(f(n)\) 也是积性函数。

证明(反证法):假设 \(f(n)\) 不是积性函数,则一定存在一对互素的正整数 \((m, n) = 1\),使得 \(f(mn) \neq f(m) f(n)\)

在所有这样的 \((m, n)\) 中,选取使得乘积 \(mn\) 最小的一对。

由于 \(h = f * g\) 是积性函数,且 \((m, n) = 1\)

\[ h(mn) = h(m) h(n) \tag{1} \]

另一方面,按狄利克雷卷积展开 \(h(mn)\)。因为 \((m, n) = 1\)\(mn\) 的每个因子可唯一写成 \(d_1 d_2\) 的形式(其中 \(d_1 \mid m,\; d_2 \mid n\)):

\[ \begin{aligned} h(mn) &= \sum_{d \mid mn} f(d) g\!\left(\frac{mn}{d}\right) \\ &= \sum_{d_1 \mid m} \sum_{d_2 \mid n} f(d_1 d_2) \cdot g\!\left(\frac{m}{d_1}\right) g\!\left(\frac{n}{d_2}\right) \end{aligned} \]

从双重求和里把 \((d_1, d_2) = (m, n)\) 这一项单独提出来:

\[ h(mn) = f(mn) \cdot g(1) g(1) + \sum_{\substack{d_1 \mid m,\; d_2 \mid n \\ (d_1, d_2) \neq (m, n)}} f(d_1 d_2) \cdot g\!\left(\frac{m}{d_1}\right) g\!\left(\frac{n}{d_2}\right) \]

对于剩余项,因为 \(d_1 d_2 < mn\),由"\(mn\) 是最小反例"的选取可知 \(f(d_1 d_2) = f(d_1) f(d_2)\)。而 \(g\) 是积性函数且 \(g(1) = 1\),因此:

\[ \begin{aligned} h(mn) &= f(mn) + \sum_{d_1 \mid m} \sum_{d_2 \mid n} f(d_1) f(d_2) \cdot g\!\left(\frac{m}{d_1}\right) g\!\left(\frac{n}{d_2}\right) \;-\; f(m) f(n) \\ &= f(mn) + \left(\sum_{d_1 \mid m} f(d_1) g\!\left(\frac{m}{d_1}\right)\right)\! \left(\sum_{d_2 \mid n} f(d_2) g\!\left(\frac{n}{d_2}\right)\right) \;-\; f(m) f(n) \\ &= f(mn) + h(m) h(n) - f(m) f(n) \end{aligned} \]

结合 \((1)\)\(h(mn) = h(m) h(n)\),代入上式:

\[ h(m) h(n) = f(mn) + h(m) h(n) - f(m) f(n) \]

两边消去 \(h(m) h(n)\),得:

\[ f(mn) = f(m) f(n) \]

这与一开始的假设 \(f(mn) \neq f(m) f(n)\) 矛盾。因此不存在反例,\(f(n)\) 必须是积性函数。\(\square\)


定理 4:积性函数的狄利克雷逆也是积性函数

\(f(n)\) 是积性函数(且 \(f(1) \neq 0\)),则其狄利克雷逆 \(f^{-1}(n)\) 也是积性函数。

证明:由狄利克雷逆的定义,

\[ (f * f^{-1})(n) = \varepsilon(n) = [n = 1] \]

\(\varepsilon(n)\) 显然是积性函数(甚至完全积性)。已知 \(f(n)\) 是积性函数,由定理 3(取 \(g = f\)\(h = \varepsilon\) 均为积性),即得 \(f^{-1}(n)\) 是积性函数。\(\square\)


定理 5:完全积性的充要条件

\(f(n)\) 是积性函数,则 \(f(n)\) 是完全积性函数的充要条件是

\[ f^{-1}(n) = \mu(n) \cdot f(n) \]

其中 \(f^{-1}\)\(f\) 的狄利克雷逆,\(\mu\) 是莫比乌斯函数。

证明

\(\Rightarrow\))若 \(f\) 完全积性,则 \(f^{-1} = \mu \cdot f\)

验证 \(\mu \cdot f\) 恰为 \(f\) 的狄利克雷逆:

\[ \begin{aligned} \bigl(f * (\mu \cdot f)\bigr)(n) &= \sum_{d \mid n} \mu(d) \cdot f(d) \cdot f\!\left(\frac{n}{d}\right) \\ &= \sum_{d \mid n} \mu(d) \cdot f\!\left(d \cdot \frac{n}{d}\right) \qquad \text{($f$ 完全积性)}\\ &= f(n) \sum_{d \mid n} \mu(d) \\ &= f(n) \cdot [n = 1] \qquad \text{($\mu * \mathbf{1} = \varepsilon$)}\\ &= \varepsilon(n) \end{aligned} \]

\(f^{-1} = \mu \cdot f\)\(\square\)

反向

\[ \text{若 } f^{-1} = \mu \cdot f,\ \text{则 } f \text{ 完全积性} \]

先证一个引理。

引理:在 \(f^{-1} = \mu \cdot f\)\(f\) 积性的条件下,对任意素数幂有 \(f(p^\alpha) = f(p)^\alpha\)

引理证明:由卷积逆的定义 \(f * f^{-1} = \varepsilon\),代入 \(f^{-1} = \mu \cdot f\)

\[ \varepsilon(n) = \sum_{d \mid n} \mu(d) \cdot f(d) \cdot f\!\left(\frac{n}{d}\right) \]

\(n = p^\alpha\)\(\alpha \ge 1\))。\(p^\alpha\) 的因子中 \(\mu(d) \neq 0\) 的只有 \(d = 1\)\(d = p\)(含 \(p^2\) 及以上有平方因子),故:

\[ \begin{aligned} 0 &= \mu(1) f(1) f(p^\alpha) + \mu(p) f(p) f(p^{\alpha-1}) \\ &= f(p^\alpha) - f(p) f(p^{\alpha-1}) \end{aligned} \]

因此 \(f(p^\alpha) = f(p) f(p^{\alpha-1})\)。递推:

\[ f(p^\alpha) = f(p)^{\alpha-1} \cdot f(p) = f(p)^\alpha \]

引理证毕。

回到必要性:任取 \(m, n \in \mathbb{N}^+\),作标准分解(允许指数为零):

\[ m = \prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i}, \quad n = \prod_{i=1}^{s} p_i^{b_i}, \quad a_i, b_i \ge 0 \]

\(mn = \prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i + b_i}\)。由 \(f\) 的积性及引理:

\[ \begin{aligned} f(mn) &= f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i+b_i}\right) = \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{a_i+b_i}) \\ &= \prod_{i=1}^{s} f(p_i)^{a_i+b_i} \qquad \text{(引理)}\\ &= \prod_{i=1}^{s} f(p_i)^{a_i} \cdot \prod_{i=1}^{s} f(p_i)^{b_i} \\ &= \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{a_i}) \cdot \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{b_i}) \\ &= f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i}\right) \cdot f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{b_i}\right) \\ &= f(m) \cdot f(n) \end{aligned} \]

\(m, n\) 任意,故 \(f\) 是完全积性函数。\(\square\)


例题

问题:若 \(f(n)\) 是积性函数,证明

\[ f(m) f(n) = f(\gcd(m, n)) \cdot f(\operatorname{lcm}(m, n)) \]

其中 \(\gcd(m, n)\) 是最大公因数,\(\operatorname{lcm}(m, n)\) 是最小公倍数。

证明:设 \(m, n\) 的质因数分解为(允许指数为零)

\[ m = \prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i}, \quad n = \prod_{i=1}^{s} p_i^{b_i}, \quad a_i, b_i \ge 0 \]

\[ \gcd(m, n) = \prod_{i=1}^{s} p_i^{\min(a_i, b_i)}, \qquad \operatorname{lcm}(m, n) = \prod_{i=1}^{s} p_i^{\max(a_i, b_i)} \]

\(f\) 的积性:

\[ \begin{aligned} f(m) f(n) &= \left(\prod_{i=1}^{s} f(p_i^{a_i})\right) \left(\prod_{i=1}^{s} f(p_i^{b_i})\right) \\ &= \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{a_i}) \, f(p_i^{b_i}) \end{aligned} \]

对每个 \(i\)\(\{a_i,\, b_i\}\)\(\{\min(a_i, b_i),\, \max(a_i, b_i)\}\) 是同一个多重集,因此

\[ f(p_i^{a_i}) f(p_i^{b_i}) = f(p_i^{\min(a_i, b_i)}) \, f(p_i^{\max(a_i, b_i)}) \]

代入得:

\[ \begin{aligned} f(m) f(n) &= \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{\min(a_i, b_i)}) \, f(p_i^{\max(a_i, b_i)}) \\ &= f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{\min(a_i, b_i)}\right) \cdot f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{\max(a_i, b_i)}\right) \\ &= f(\gcd(m, n)) \cdot f(\operatorname{lcm}(m, n)) \end{aligned} \]

证毕。\(\square\)