\(\S 6\) 积性函数
定义
设 \(f(n)\) 是定义在正整数上的函数,若对于任意互素的正整数 \(m,n\)(即 \(\gcd(m,n)=1\)),均有
\[
f(mn)=f(m)f(n)
\]
则称 \(f(n)\) 为积性函数。
若上式对任意正整数 \(m,n\)(不要求互素)都成立,则称 \(f(n)\) 为完全积性函数。
常见积性函数速查
| 函数 |
记号 |
定义 |
积性类型 |
| 单位函数 |
\(\varepsilon(n)\) |
\([n = 1]\) |
完全积性 |
| 常数函数 |
\(\mathbf{1}(n)\) |
\(1\) |
完全积性 |
| 恒等函数 |
\(\mathrm{id}(n)\) |
\(n\) |
完全积性 |
| 幂函数 |
\(\mathrm{id}_k(n)\) |
\(n^k\) |
完全积性 |
| 欧拉函数 |
\(\varphi(n)\) |
\(1 \sim n\) 中与 \(n\) 互质的个数 |
积性 |
| 莫比乌斯函数 |
\(\mu(n)\) |
见莫比乌斯函数章节 |
积性 |
| 除数函数 |
\(\sigma_k(n)\) |
\(\sum_{d \mid n} d^k\) |
积性 |
| 因子个数 |
\(d(n)\) |
\(\sigma_0(n)\) |
积性 |
| 因子和 |
\(\sigma(n)\) |
\(\sigma_1(n)\) |
积性 |
定理 1
\[
\begin{equation*}
若 f(n) 是积性函数(且不恒为零),则 f(1) = 1。
\end{equation*}
\]
证明:取 \(m = n = 1\),由 \(\gcd(1, 1) = 1\) 及积性定义:
\[
f(1) = f(1 \cdot 1) = f(1) \cdot f(1)
\]
若 \(f(1) = 0\),则对任意 \(n\) 有 \(f(n) = f(n \cdot 1) = f(n) \cdot 0 = 0\)(平凡零函数)。排除此退化情形,故 \(f(1) = 1\)。\(\square\)
定理 2:狄利克雷卷积保持积性
\[
\begin{equation*}
如果 f(n) 和 g(n) 是积性函数,那么 h(n) = (f * g)(n) = \sum_{d \mid n} f(d) g\!\left(\frac{n}{d}\right) 也是积性函数。
\end{equation*}
\]
证明:设 \((m, n) = 1\),需要证明 \(h(mn) = h(m) h(n)\)。
\[
\begin{aligned}
h(mn)
&= (f * g)(mn) = \sum_{d \mid mn} f(d) g\!\left(\frac{mn}{d}\right) \\
&= \sum_{t_1 \mid m,\; t_2 \mid n} f(t_1 t_2) \, g\!\left(\frac{mn}{t_1 t_2}\right)
\quad \text{(因为 } (m,n)=1 \text{,} mn \text{ 的每个因子唯一分解为 } t_1 t_2 \text{)}
\end{aligned}
\]
由于 \((t_1, t_2) = 1\) 且 \(f, g\) 是积性函数,所以 \(f(t_1 t_2) = f(t_1) f(t_2)\),同时:
\[
g\!\left(\frac{mn}{t_1 t_2}\right) = g\!\left(\frac{m}{t_1} \cdot \frac{n}{t_2}\right) = g\!\left(\frac{m}{t_1}\right) g\!\left(\frac{n}{t_2}\right)
\quad \left(\text{注意 } \left(\frac{m}{t_1}, \frac{n}{t_2}\right) = 1\right)
\]
代入得:
\[
\begin{aligned}
h(mn)
&= \sum_{t_1 \mid m,\; t_2 \mid n} f(t_1) f(t_2) \cdot g\!\left(\frac{m}{t_1}\right) g\!\left(\frac{n}{t_2}\right) \\
&= \left(\sum_{t_1 \mid m} f(t_1) g\!\left(\frac{m}{t_1}\right)\right) \cdot \left(\sum_{t_2 \mid n} f(t_2) g\!\left(\frac{n}{t_2}\right)\right) \\
&= h(m) \cdot h(n)
\end{aligned}
\]
故 \(h(n)\) 是积性函数。\(\square\)
定理 3:狄利克雷卷积的逆元定理
如果 \(g(n)\) 和 \(h(n) = (f * g)(n)\) 都是积性函数,则 \(f(n)\) 也是积性函数。
证明(反证法):假设 \(f(n)\) 不是积性函数,则一定存在一对互素的正整数 \((m, n) = 1\),使得 \(f(mn) \neq f(m) f(n)\)。
在所有这样的 \((m, n)\) 中,选取使得乘积 \(mn\) 最小的一对。
由于 \(h = f * g\) 是积性函数,且 \((m, n) = 1\):
\[
h(mn) = h(m) h(n) \tag{1}
\]
另一方面,按狄利克雷卷积展开 \(h(mn)\)。因为 \((m, n) = 1\),\(mn\) 的每个因子可唯一写成 \(d_1 d_2\) 的形式(其中 \(d_1 \mid m,\; d_2 \mid n\)):
\[
\begin{aligned}
h(mn) &= \sum_{d \mid mn} f(d) g\!\left(\frac{mn}{d}\right) \\
&= \sum_{d_1 \mid m} \sum_{d_2 \mid n} f(d_1 d_2) \cdot g\!\left(\frac{m}{d_1}\right) g\!\left(\frac{n}{d_2}\right)
\end{aligned}
\]
从双重求和里把 \((d_1, d_2) = (m, n)\) 这一项单独提出来:
\[
h(mn) = f(mn) \cdot g(1) g(1) + \sum_{\substack{d_1 \mid m,\; d_2 \mid n \\ (d_1, d_2) \neq (m, n)}} f(d_1 d_2) \cdot g\!\left(\frac{m}{d_1}\right) g\!\left(\frac{n}{d_2}\right)
\]
对于剩余项,因为 \(d_1 d_2 < mn\),由"\(mn\) 是最小反例"的选取可知 \(f(d_1 d_2) = f(d_1) f(d_2)\)。而 \(g\) 是积性函数且 \(g(1) = 1\),因此:
\[
\begin{aligned}
h(mn) &= f(mn) + \sum_{d_1 \mid m} \sum_{d_2 \mid n} f(d_1) f(d_2) \cdot g\!\left(\frac{m}{d_1}\right) g\!\left(\frac{n}{d_2}\right) \;-\; f(m) f(n) \\
&= f(mn) + \left(\sum_{d_1 \mid m} f(d_1) g\!\left(\frac{m}{d_1}\right)\right)\! \left(\sum_{d_2 \mid n} f(d_2) g\!\left(\frac{n}{d_2}\right)\right) \;-\; f(m) f(n) \\
&= f(mn) + h(m) h(n) - f(m) f(n)
\end{aligned}
\]
结合 \((1)\) 式 \(h(mn) = h(m) h(n)\),代入上式:
\[
h(m) h(n) = f(mn) + h(m) h(n) - f(m) f(n)
\]
两边消去 \(h(m) h(n)\),得:
\[
f(mn) = f(m) f(n)
\]
这与一开始的假设 \(f(mn) \neq f(m) f(n)\) 矛盾。因此不存在反例,\(f(n)\) 必须是积性函数。\(\square\)
定理 4:积性函数的狄利克雷逆也是积性函数
若 \(f(n)\) 是积性函数(且 \(f(1) \neq 0\)),则其狄利克雷逆 \(f^{-1}(n)\) 也是积性函数。
证明:由狄利克雷逆的定义,
\[
(f * f^{-1})(n) = \varepsilon(n) = [n = 1]
\]
\(\varepsilon(n)\) 显然是积性函数(甚至完全积性)。已知 \(f(n)\) 是积性函数,由定理 3(取 \(g = f\)、\(h = \varepsilon\) 均为积性),即得 \(f^{-1}(n)\) 是积性函数。\(\square\)
定理 5:完全积性的充要条件
设 \(f(n)\) 是积性函数,则 \(f(n)\) 是完全积性函数的充要条件是
\[
f^{-1}(n) = \mu(n) \cdot f(n)
\]
其中 \(f^{-1}\) 是 \(f\) 的狄利克雷逆,\(\mu\) 是莫比乌斯函数。
证明
(\(\Rightarrow\))若 \(f\) 完全积性,则 \(f^{-1} = \mu \cdot f\)
验证 \(\mu \cdot f\) 恰为 \(f\) 的狄利克雷逆:
\[
\begin{aligned}
\bigl(f * (\mu \cdot f)\bigr)(n)
&= \sum_{d \mid n} \mu(d) \cdot f(d) \cdot f\!\left(\frac{n}{d}\right) \\
&= \sum_{d \mid n} \mu(d) \cdot f\!\left(d \cdot \frac{n}{d}\right)
\qquad \text{($f$ 完全积性)}\\
&= f(n) \sum_{d \mid n} \mu(d) \\
&= f(n) \cdot [n = 1]
\qquad \text{($\mu * \mathbf{1} = \varepsilon$)}\\
&= \varepsilon(n)
\end{aligned}
\]
故 \(f^{-1} = \mu \cdot f\)。\(\square\)
反向
\[
\text{若 } f^{-1} = \mu \cdot f,\ \text{则 } f \text{ 完全积性}
\]
先证一个引理。
引理:在 \(f^{-1} = \mu \cdot f\) 且 \(f\) 积性的条件下,对任意素数幂有 \(f(p^\alpha) = f(p)^\alpha\)。
引理证明:由卷积逆的定义 \(f * f^{-1} = \varepsilon\),代入 \(f^{-1} = \mu \cdot f\):
\[
\varepsilon(n) = \sum_{d \mid n} \mu(d) \cdot f(d) \cdot f\!\left(\frac{n}{d}\right)
\]
取 \(n = p^\alpha\)(\(\alpha \ge 1\))。\(p^\alpha\) 的因子中 \(\mu(d) \neq 0\) 的只有 \(d = 1\) 和 \(d = p\)(含 \(p^2\) 及以上有平方因子),故:
\[
\begin{aligned}
0 &= \mu(1) f(1) f(p^\alpha) + \mu(p) f(p) f(p^{\alpha-1}) \\
&= f(p^\alpha) - f(p) f(p^{\alpha-1})
\end{aligned}
\]
因此 \(f(p^\alpha) = f(p) f(p^{\alpha-1})\)。递推:
\[
f(p^\alpha) = f(p)^{\alpha-1} \cdot f(p) = f(p)^\alpha
\]
引理证毕。
回到必要性:任取 \(m, n \in \mathbb{N}^+\),作标准分解(允许指数为零):
\[
m = \prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i}, \quad n = \prod_{i=1}^{s} p_i^{b_i}, \quad a_i, b_i \ge 0
\]
则 \(mn = \prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i + b_i}\)。由 \(f\) 的积性及引理:
\[
\begin{aligned}
f(mn) &= f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i+b_i}\right)
= \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{a_i+b_i}) \\
&= \prod_{i=1}^{s} f(p_i)^{a_i+b_i}
\qquad \text{(引理)}\\
&= \prod_{i=1}^{s} f(p_i)^{a_i} \cdot \prod_{i=1}^{s} f(p_i)^{b_i} \\
&= \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{a_i}) \cdot \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{b_i}) \\
&= f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i}\right) \cdot f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{b_i}\right) \\
&= f(m) \cdot f(n)
\end{aligned}
\]
\(m, n\) 任意,故 \(f\) 是完全积性函数。\(\square\)
例题
问题:若 \(f(n)\) 是积性函数,证明
\[
f(m) f(n) = f(\gcd(m, n)) \cdot f(\operatorname{lcm}(m, n))
\]
其中 \(\gcd(m, n)\) 是最大公因数,\(\operatorname{lcm}(m, n)\) 是最小公倍数。
证明:设 \(m, n\) 的质因数分解为(允许指数为零)
\[
m = \prod_{i=1}^{s} p_i^{a_i}, \quad n = \prod_{i=1}^{s} p_i^{b_i}, \quad a_i, b_i \ge 0
\]
则
\[
\gcd(m, n) = \prod_{i=1}^{s} p_i^{\min(a_i, b_i)}, \qquad
\operatorname{lcm}(m, n) = \prod_{i=1}^{s} p_i^{\max(a_i, b_i)}
\]
由 \(f\) 的积性:
\[
\begin{aligned}
f(m) f(n)
&= \left(\prod_{i=1}^{s} f(p_i^{a_i})\right)
\left(\prod_{i=1}^{s} f(p_i^{b_i})\right) \\
&= \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{a_i}) \, f(p_i^{b_i})
\end{aligned}
\]
对每个 \(i\),\(\{a_i,\, b_i\}\) 与 \(\{\min(a_i, b_i),\, \max(a_i, b_i)\}\) 是同一个多重集,因此
\[
f(p_i^{a_i}) f(p_i^{b_i})
= f(p_i^{\min(a_i, b_i)}) \, f(p_i^{\max(a_i, b_i)})
\]
代入得:
\[
\begin{aligned}
f(m) f(n)
&= \prod_{i=1}^{s} f(p_i^{\min(a_i, b_i)}) \, f(p_i^{\max(a_i, b_i)}) \\
&= f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{\min(a_i, b_i)}\right)
\cdot f\!\left(\prod_{i=1}^{s} p_i^{\max(a_i, b_i)}\right) \\
&= f(\gcd(m, n)) \cdot f(\operatorname{lcm}(m, n))
\end{aligned}
\]
证毕。\(\square\)